| «انواع چشم در قرآن» عنوان يكی از مقالاتی است كه در وبلاگ شفا، با مديرت مسئول مجمع قاريان قرآن به آن پرداخته شده است. به گزارش خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا) شعبه مؤسسات قرآنی مردمنهاد، از نظر قرآن مجيد بر اساس حالاتى كه بر آن عارض مىشود، چشم انواع مختلفى دارد و هر نوع، ويژگىها و خصايص منحصر به خود دارد، كه در اين مقاله به بيان خصوصيات و ويژگىهاى هر كدام، اشاراتى گذرا خواهيم داشت.
1. چشم حسّ: دايره ادراك چشم فقط در محدوده محسوسات است و كسانى كه مىخواهند فقط با ديدن ظاهرى به حقايق پى ببرند، مبناى سخنشان اصالت حس و و امور مادى است و آنها از پذيرش آن چه محسوس نباشد، سر باز مىزنند و هستى را همسان با مادّه مىپندارند و معتقدند، آنچه مادّى نيست، موجود نبوده و پندار و خرافهاى بيش نيست.
اين گروه، نه قائل به مبدأ فاعلى هستند و نه مبدأ غایى.1 در فرهنگ اينگونه افراد، عقل به منزله عينك چشم ظاهر است؛ يعنى عقل هرگز حقيقت جديدى را ادراك نمىكند، بلكه تنها واسطه و وسيلهاى است براى ادراك بهتر مادّى، بدون آنكه حقيقتى افزون بر آنچه از طريق حس، تحصيل شده است، كشف نمايد.2
آن كس كه جهان را بر اساس چشم حس مىشناسد و مطابق با معيارهاى حسّى ايمان مىآورد، اگر ابزار شناخت و حس او عوض شود، دست از عقيده خود برمىدارد و همچون قوم بنىاسرائيل مىشود؛ يعنى زمانى كه عصا به صورت مار درآمد به حضرت موسى(ع) ايمان آوردند ولى چون گوساله سامرى را مشاهده كردند، گوسالهپرست شدند.
آنچه آنان از مار شدن عصا و صداى گوساله دريافت مىكردند تنها يك امر حسى بود كه با چشم ظاهر مشاهده مىكردند.3
2. چشم يقين: يكى از با ارزشترين لذايذ معنوى، آن است كه محبوبِ جامعِ كلِ كمالات، نظر لطف به انسان بيفكند و با او سخن بگويد و از آن فراتر اين كه انسان بتواند به مقام شهود ذات پاك پروردگار برسد؛ يعنى با چشم دل و يقين، او را ببيند و غرق درياى جمال او شود.4 شهود مبدأ هستى با چشم يقين و ملكوتى صورت مىگيرد. اگر كسى فراسوى خود، اين راه را گشود و به اندازه هستى خويش به شهود مبدأ و معاد بار يافت، همان معرفت بلندى را كه با علماليقين حاصل شده است، به دست مىآورد و در همين دنيا قادر به ديدن نشانههاى نهایى مانند بهشت و جهنّم مىشود و اين همان شهودى است كه پيامبران خدا و از جمله حضرت ابراهيم(ع) با آن به ديدار باطن هستى و ملكوت آسمانها نايل شدند5: «و كَذلِكَ نُرى ابراهيمَ مَلَكوتَ السَّمواتِ و الارضَ لِیَكونَ مِنَ الموقِنينَ»6: البته اين راه منحصر به پيامبران نيست، بلكه خداوند، ديگران را هم به پيمودن آن تشويق كرده و به نظر كردن در ملكوت هستى فرامىخواند.
حصول معرفت حق با چشم يقين، انسان را به سرور و شادى دايم مىرساند و چون زمام و عنان خويش را به دست دوست ببيند، نگران نيست؛ همچون حضرت زينب(ع) كه در پاسخ ابن زياد كه گفت: «ديدى خدا با برادرت چه كرد؟» با ديده يقين و با كمال صلابت فرمود: «همه چيز را زيبا ديدم.»
حضرت زينب(ع) اين سخن را در پى ديدن صحنههایى بر زبان مىراند كه تاريخ، صحنهاى به تلخى و جانگدازى آنها نه ديده است و نه خواهد ديد، اما او با شهود ملكوتى خود، پروردگار هستى را ديده و زمام عالم و آدم را در دست او مىبيند و آثار جميل محض را با جمال مىنگرد و زيبایى شهادت را با چشم دل مشاهده مىكند. 7
3. چشم سفيد: چشم سفيد، همان چشم ظاهر است كه ابتدا بيناست و سپس بر اثر غم و اندوه و فراق و گريه و زارى، بينایى آن از بين مىرود كه در زبان عربى به آن «عين بيضاء» مىگويند. بعضىها معتقدند كه اين نوع چشم، مقدار كمى بينایى دارد ولى مرحوم علامه طباطبایى(ره) در الميزان اين مطالب را رد مىكند.8 قرآن در ماجراى جدایى حضرت يعقوب(ع) و فرزندش يوسف(ع) مىفرمايد: «وَ تَوَلَّى عَنْهُمْ و َقَالَ یَا أَسَفَى عَلَى یُوسُفَ وَابْیَضَّتْ عَیْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ »9 ؛ «از سوز هجران و داغ دل، چشمانش در انتظار يوسف، سفيد شد.»
در آن هنگام كه در ميدان نبرد با دشمن روبهرو شديد، خداوند آنها را به چشم شما، كم نشان داد و شما را نيز به چشمهاى آنان كم مىنمود تا خداوند كارى كه مىبايست انجام بگيرد، صورت بخشد.
4. چشم روشن: وقتى دل انسان مالامال از غم و اندوه است و ناگهان خبر مسرّتبخشى به او داده مىشود و دوران فراق و جدایى به پايان مىرسد، دلش از غم و حزن خالى مىشود و حالتى در چهره و چشمان او پديد مىآيد كه چشمش شاد و روشن مىگردد؛ همچون سرگذشت حضرت موسى(ع) كه وقتى به دامان پرمهر و محبّت مادر برمىشود، ديده مادر به جمال ملكوتى او روشن مىشود و حزن و اندوهش برطرف مىگردد: «فَرَدَدْناهُ الى اُمِّهِ كَىْ تَقَرَّ عَیْنُها و لاتَحْزَنَ...»10
5. چشم اشكبار: شدت علاقه به امرى گاه چنان ذوقى در انسان پديد مىآورد كه اگر از آن محروم شود، اشك افسوس و حسرت را سرازير مىكند. چنانكه در جنگ تبوك، هفت نفر از فقراى مسلمانان خدمت پيامبر(ص) رسيدند و تقاضا كردند تا مركب و اسلحه، براى شركت در جهاد در اختيار آنان گذارده شود، اما چون پيامبر اكرم(ص) وسيلهاى در اختيار نداشت، جواب منفى به آنها داد. آنها با چشمهاى پر از اشك از محضر مبارك پيامبر(ص) مرخص شدند و بعداً به نام «بُكّائون» مشهور گشتند.11 قرآن مجيد درباره اين عده كه از شركت در جهاد، محروم گشتند مىگويد: «... و أَعْیُنُهُم تَغيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً أَلّا یَجِدوا مایُنْفِقونَ...»12 ؛«ناچار از نزد تو خارج شدند در حالى كه چشمانشان اشكبار بود و اين اشك به خاطر اندوهى بود كه از نداشتن وسيله براى انفاق در راه خدا، سرچشمه مىگرفت.» اين نشان مىدهد كه اين گروه از ياران پيامبر(صلى الله عليه و آله) به قدرى شيفته و عاشق جهاد بودند كه نه تنها از معاف شدن، خوشحال نشدند، بلكه همچون كسى كه بهترين عزيزانش را از دست داده است، در غم اين محروميت، اشك مىريختند.
6. چشم اعجازآميز: گاهى اراده خداوند متعال بر آن تعلّق مىگيرد كه چشم انسان، واقعیّت را به شكل و صورت ديگرى ببيند تا اميدوارى در قلب انسان جايگزين يأس و نااميدى شود. در جنگ بدر، مسلمانان در پرتو بيانات گرم پيامبر اكرم(ص) و توجه به وعدههاى الهى و مشاهده حوادثى از قبيل باران به موقع براى رفع نيازهاى مسلمين و سفت شدن شنهاى روان زير پاى آنها در ميدان نبرد، روحيه تازهاى پيدا كردند و به پيروزى نهایى، اميدوار و دلگرم شدند13 آنچنانكه، به اراده خداوند، انبوه لشكر دشمن در برابر چشمان آنان كوچك شد و كم، جلوه كرد.
«در آن هنگام كه در ميدان نبرد با دشمن روبهرو شديد، خداوند آنها را به چشم شما، كم نشان داد و شما را نيز به چشمهاى آنان كم مىنمود تا خداوند كارى كه مىبايست انجام بگيرد، صورت بخشد.»14
اين موضوع، اثر عميقى در پيروزى مسلمانان داشت؛ زيرا از يكسو چشمان مؤمنان با حالت اعجازآميز، تعداد نفرات دشمن را كم مىديد تا از اقدام به جنگ، ترس به خود راه ندهند و از سوی ديگر دشمنان، نفرات مسلمانان را كم مىديدند تا از اقدام به جنگى كه سرانجامش، شكست بود منحرف نشوند و به علاوه نيروى زيادترى در اين راه، كسب نكنند و بر آمادگى جنگى خود به گمان اينكه ارتش اسلام، كم است، نيفزايند.15
7. چشم خاشع: چشمى است كه در اثر نرمش دل و تسليم در برابر حق و حقيقت، فرو هشته و در مقابل عظمت خداوند و فزع قيامت، متواضع مىشود. قرآن مجيد در مواردى، به ويژه در خصوص قيامت، خشوع را به چشم نسبت مىدهد: «أَبْصارُها خاشِعَةٌ»16؛ «از ترس، چشمانشان به زير افكنده مىشود.» خشوع، در حقيقت از حالات قلب است نه از خصوصيات چشم و نسبت دادن آن به چشم به خاطر آن است كه اثر ترس و خشیّت و ديگر صفات باطنى انسان بيش از هر عضو ديگر در چشمان انسان، ظاهر مىشود. از اينروست كه انسان مىتواند از راه چشم و از كيفیّت نگاه افراد، باطن آنان را دريابد و از نیّت و حالت آنان آگاهى پيدا كند.
8. چشم لذّتبين: چشمى است كه در بهشت، از نعمتهاى مادى نامحدود آن لذّت مىبرد: «... و فيها ماتَشْتَهِيهِ الانْفُسُ و تَلَذُّ الاَعْیُنُ و انْتُم فيها خالِدونَ»17؛ «و در آن (بهشت) هرچه نفوس را بر آن ميل باشد و چشمها را لذّت، مهیّا باشد و شما (مؤمنان) در آنجا جاويدان و متنعّم خواهيد بود.»
لذت نگاه در بهشت آن قدر اهميت دارد كه خداوند «لذت چشم» را بعد از «لذت نفس» آورده ؛ يعنى تمام لذتهاى نفس را يكجا گفته و لذت چشم را به صورت «ذكر خاص بعد از عام» مورد توجه قرار داده است؛ زيرا لذت بينایى، معادل لذت ساير اعضاست و يا بيشتر.18
چون در روز قيامت همگى در پيشگاه خداوند حاضر شوند، چشم و گوش و پوست بدنها بر گناهى كه مرتكب شدهاند گواهى مىدهند.
9. چشم زيبا: زيبایى انسان، قبل از هرچيز و بيش از هر چيز در چشمان اوست. چشم زيبا در صورتى ارزنده است كه درون فرد، ايمان، وقار، پاكى، صداقت و... وجود داشته باشد. لذا قرآن مجيد در مورد همسران بهشتى، روى زيبایى چشمان آنها تأكيد كرده است.19 در چندين آيه از قرآن مجيد از همسران بهشتى يه «حورالعين» تعبير شده است و در سوره دخان مىفرمايد: «كَذلِكَ و زَوَّجْناهُم بِحورٍ عينٍ»20؛ «اين چنين حوريان درشتچشم را همسران آنان قرار مىدهيم.»
10. چشم گواه: يكى از شاهدان عجيب در روز قيامت، «چشم» است كه شهادتش به هيچ وجه، قابل انكار نيست ؛ زيرا در تمام صحنهها حاضر بوده و لذا به فرمان الهى در قيامت به سخن مىآيد و بر اعمال انسان، گواهى مىدهد: «حتّى اِذا ما جاءوُها شَهِدَ عَلَیْهِم سَمْعِهِم و اَبْصارُهُم و جُلُودُهُم بِما كانوا یَعْمَلونَ»21 ؛ «چون در روز قيامت همگى در پيشگاه خداوند حاضر شوند، چشم و گوش و پوست بدنها بر گناهى كه مرتكب شدهاند گواهى مىدهند.»
11. چشم مسحور: وقتى انسان به بدترين مرحله عناد و لجاجت برسد بر اثر گناه و جهل، باطل را حق مىبيند تا آنجا كه محكمترين دلايل عقلى و روشنترين دلايل حسى در دل او اثر نمىگذارد.22 مثلاً در تاريخ، درباره ساحران زمان حضرت موسى(عليه السلام) مىخوانيم كه براى مسحور كردن چشمان بينندگان و اغفال مردم، ريسمانها و عصاهایى را درست كرده بودند كه بر اثر وسايل حرارتى يا مواد مخصوصى كه درون آنها قرار داده بودند، به حركت در مىآمدند و تماشاگران، خيال مىكردند آنها زنده هستند23 ؛«فَاِذا حِبالُهُم و عَصِیُّهُم یُخَیَّلُ اِلَیْهِ مِنْ سِحْرِهِم اَنَّها تَسْعى»24 ؛ «ناگهان ريسمانها و عصاهاى آنها در اثر سحر به نظر مىرسيد كه حركت مىكنند.»
مفسران، عبارت «یُخَیَّلُ الَيهِ» را اثباتكننده «سحر تخييلى» مىدانند كه ساحر، پديدهاى را در نگاه و چشم مردم، غير واقعى، جلوه مىدهد و مردم خيال مىكنند حقيقت است.25
12. چشم شور: بسيارى از مردم معتقدند در بعضى از چشمها اثر مخصوصى است كه وقتى از روى اعجاب به چيزى بنگرد، ممكن است آن را از بين ببرد يا در هم بشكند و يا به نحوى به آن صدمه بزند و اگر انسان است او را بيمار يا ديوانه كند.
در روايات اسلامى، تعبيرات مختلفى ديده مىشود كه وجود چنين امرى را تأييد مىكند. در نهجالبلاغه آمده است: «العَیْنُ حقٌّ و الرُّقى حقٌّ»26 ؛ «چشمزخم حق است و توسل به دعا براى رفع آن نيز حق است.» اين حالت، ناشى از نوعى حسد است و انسان حسود وقتى چيزى را مشاهده مىكند كه در نظرش بسيار شگفتآور باشد، حسدش تحريك شده و با همان نگاه، زهر خود را مىريزد.27
قرآن مجيد از تلاش كافران براى چشمزدن نسبت به رسول اكرم(صلى الله عليه و آله) خبر مىدهد (آيه و ان يكاد). همچنين حضرت يعقوب(عليه السلام) براى اين كه فرزندانش توجه مردم را به خود جلب نكنند و چشمزخمى به آنها نرسد، طبق نقل قرآن، دستور داد كه هنگام ورود به مصر از يك دروازه وارد نشوند بلكه از دروازههاى مختلف وارد شوند تا دشمن به آنها گزندى نرساند: «...يا بُنَىَّ لاتَدْخُلوا مِنْ بابٍ واحِدٍ...»28 ؛ «فرزندانم، از يك دروازه، وارد نشويد.»
13. چشم كور: افراد منافق و بىايمان نه از خود نورى دارند كه راه خدا را بپيمايند و نه از نور خدایى، بهرهمند هستند. آنها در تيرگىها به سر مىبرند و اگر هم نورى براى روشن كردن راه خود فراهم كنند، خداوند آن را فوراً خاموش مىكند و آنها همواره متحیّر و سرگردان در تيرگىها رها هستند: «...و تَرَكَهُم فى ظُلُماتٍ لایُبْصِرون»29 ؛ اينگونه افراد هم از نورى كه راه را فرا رويشان روشن مىكند محروم هستند و هم از ديده بينا.
14. چشم حقارت: اين نوع چشم، مخصوص افراد لجوج و مستكبر است كه همه چيز را در مال و ثروت مىبينند و به افراد صالح و مؤمن و مستضعف در جامعه با ديده حقارت نگاه مىكنند و عامه مردم را جزو اراذل و اوباش مىپندارند: «و لااَقولُ لِلَّذينَ تَزْدَرى اَعْیُنُكُم لَنْ یُؤْتِیَهُمُ اللّهُ خَیْراً»30 ؛«من هرگز درباره اين افراد كه در چشم شما حقيرند نمىگويم كه خداوند هيچ خير و پاداش نيكى به آنها نخواهد داد.» صاحبان اين نوع چشم كه معتقدند افراد صالح، لايق هيچگونه پاداش و مزدى نيستند، در پيش خداوند و وجدان در صف ستمگران خواهند بود.
خداوند كيفر آنان (ظالمان) را به تأخير مىاندازد تا آن روزى كه چشمها خيره و حيران مىشود. در آن روز سخت، ستمكاران، هراسان سر به طرف بالا مىبرند و چشمها بىحركت و دلهايشان مضطرب خواهد بود.
15. چشم خيانتكار: قرآن مجيد برخى از چشمها را خيانتكار معرفى مىكند و آگاهى از آنها را در انحصار علم خدا مىداند و مىفرمايد: «یَعْلَمُ خائِنَة الاعْیُنِ و ما تُخْفِىالصُّدورُ»31 ؛ «خداوند به خيانت چشمها و انديشههاى نهانى دلهاى مردم، آگاه است.» اگرچه هر عضوى از بدن انسان را خيانتى است چه در عيان و چه در نهان، ولى جز چشم، هيچ يك از اعضا به عنوان عضو خائن معرفى نشده است؛ زيرا اولاً نگاه چشم سرّىتر، نفوذش سريعتر و فرجامش از ساير اعضا خطرناكتر است؛ ثانياً چشم در خيانت خود نياز به مباشرت ندارد و از راه دور هم مىتواند از ديدن صحنهاى لذت ببرد؛ ثالثاً چشم، منشأ خيانت ساير اعضا يا دست كم يارىبخش آنهاست، ولى ساير اعضا چنين نيستند.
16. چشم ناتوان: چشمى است كه در پى جستجوى خلل و نقصان در نظام عالم بزرگ است. وى مىخواهد با پيدا كردن نقص و كاستى، مجموعه جهان هستى را زير سؤال ببرد، اما از ديدن نقص در عالم هستى درمانده مىشود و ناكام مىماند: «ثُمَّ ارْجِعِ البَصَرَ كَرَّتَیْنِ یَنْقَلِبْ اِلَیْكَ البَصَرَ و هُوَ خاسِئاً و هُوَ حَسيرٌ.»32
17. چشم خيره و بىحركت: حالتى است كه در محشر به كافران و گناهكاران دست مىدهد. مجازاتهاى آن روز آنقدر وحشتناك است كه اين ستمگران از شدت ترس، گردنهاى خود را برافراشته و به سوى آسمان بلند كرده و حتى پلكهايشان بىحركت مىماند و گویى چشمانشان مىخواهد از حدقه بيرون بيايد و آنچنان وحشتى سراسر وجودشان را فرامى گيرد كه چشمانشان از حركت مىايستد و خيرهخيره به آن صحنه نگاه مىكنند: «انّما یُؤَخِّرُهُم لِیَوْمٍ تَشْخَصُ فیِهِ الابْصارُ مُهْطِعينَ مُقْنِعى رُؤُسِهِم لایَرْتَدُّ اِلَیْهِم طَرْفُهُم...»33 ؛ «خداوند كيفر آنان (ظالمان) را به تأخير مىاندازد تا آن روزى كه چشمها خيره و حيران مىشود. در آن روز سخت، ستمكاران، هراسان سر به طرف بالا مىبرند و چشمها بىحركت و دلهايشان مضطرب خواهد بود.»
1) شناختشناسى در قرآن، آيتاللّه جوادى آملى، ص 152.
2) همان، ص 159.
3) همان، ص 165.
4) تفسير موضوعى پيام قرآن، آيتالله مكارم، ج 6، ص 296.
5) تفسير موضوعى قرآن، صورت و سيرت انسان، آيتالله جوادى آملى، ج 14، ص 64.
6) انعام، آيه 75.
7) مأخذ قبل، ص 71.
8) قاموس قرآن، سيد علىاكبر قرشى، ج 2 و 1، ص 252.
9) يوسف، آيه 84.
10) قصص، آيه 13.
11) تفسير نمونه، ج 8، ص 80.
12) توبه، آيه 92.
13) مأخذ قبل،ج 7، ص 190.
14) انفال، آيه 44.
15) تفسير نمونه،ج 7، ص 191.
16) نازعات، آيه 9.
17) زخرف، 71.
18) تفسير موضوعى پيام قرآن، ج 6، ص 273.
19) همان، ص 261.
20) دخان، آيه 54.
21) فصّلت، آيه 20.
22) تفسير نمونه، ج 11، ص 38.
23) همان، ج 1، ص 268.
24) طه، آيه 66.
25) قرآنپژوهى، بهاءالدين خرمشاهى، ج 2، ص 1194.
26) نهجالبلاغه، كلمات قصار، حكمت 400، ترجمه محمد دشتى
27) تفسير مجمعالبيان، طبرسى، ج 10، ص 569.
28) يوسف، آيه 67.
29) بقره، آيه 17.
30) هود، آيه 31.
31) مؤمن (غافر)، آيه 19.
32) ملك، آيه 4.
33) ابراهيم، آيات 43 و 42.
| 
بالاخره نام ابومسلم از مشهدالرضا حذف میشود 
صفحه اصلي
خوش آمديد ميهمان
آمار بازديد:
نويسندگان :
